Çocuklarda Astım Takibinde PEFmetre Kullanımı

Çocuklarda astım takibinde PEFmetre kullanımı, hava yollarındaki daralmanın evde veya günlük yaşam sırasında objektif olarak izlenmesine yardımcı olan pratik yöntemlerden biridir. PEFmetre ile ölçülen tepe ekspiratuvar akım hızı, çocuğun derin bir nefes aldıktan sonra havayı akciğerlerinden ne kadar hızlı çıkarabildiğini gösterir. Astımda hava yollarının çapı değişebildiği için PEF değerleri de zaman içinde değişebilir. Özellikle belirtilerini doğru ifade etmekte zorlanan, astım kontrolü dönem dönem değişen veya geçmişte ciddi astım atağı geçirmiş seçilmiş çocuklarda düzenli PEF takibi hekime ve aileye önemli bilgiler sağlayabilir. Bununla birlikte PEFmetre tek başına astım tanısı koyan veya bütün çocuklarda rutin olarak kullanılması gereken bir cihaz değildir. Ölçümlerin doğru teknikle yapılması, çocuğun kişisel en iyi değerinin belirlenmesi ve sonuçların belirtilerle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Astım kronik fakat değişken seyirli bir hava yolu hastalığıdır. Çocuk bazı günlerde tamamen iyi görünürken başka bir dönemde öksürük, hırıltı, göğüste sıkışma veya nefes darlığı yaşayabilir. Hava yollarındaki daralma bazen çocuk veya aile belirgin bir şikâyet fark etmeden önce başlayabilir. PEFmetre, bu değişikliklerin sayısal olarak izlenmesine yardımcı olabilir. Özellikle sabah ve akşam ölçümlerinin belirli bir süre kaydedilmesi, hava yolu değişkenliğinin değerlendirilmesi açısından yararlı olabilir.

PEF ölçümü spirometrinin yerini tutmaz. Solunum fonksiyonlarını ayrıntılı değerlendirmede spirometri daha kapsamlı bilgiler sağlar. Ancak spirometri sağlık kuruluşunda ve uygun cihazlarla yapılırken PEFmetre küçük, taşınabilir ve evde kullanılabilen bir cihazdır. Bu nedenle doğru seçilmiş çocuklarda astım takip planının bir parçası olarak kullanılabilir.

Önemli bilgi: PEFmetre değerleri tek başına ilaç başlanması, doz artırılması veya tedavinin kesilmesi için kullanılmamalıdır. Çocuğun PEF takip planı ve hangi değerlerde hangi adımların uygulanacağı çocuk alerji uzmanı tarafından kişiye özel olarak belirlenmelidir.

PEFmetre nedir ve neyi ölçer?

PEFmetre, İngilizce “Peak Expiratory Flow” ifadesinden gelen PEF yani tepe ekspiratuvar akım hızını ölçen taşınabilir bir solunum ölçüm cihazıdır. Çocuk mümkün olan en derin nefesi aldıktan sonra cihazın ağızlığından olabildiğince hızlı ve güçlü şekilde üfler. Cihaz, bu sırada akciğerlerden çıkan havanın en yüksek akım hızını genellikle litre/dakika cinsinden gösterir. PEF değeri özellikle büyük hava yollarındaki hava akımının durumuyla ilgili fikir verir.

Astımda hava yollarının çevresindeki kasların kasılması, hava yolu duvarında inflamasyon ve mukus artışı hava yollarının daralmasına neden olabilir. Hava yolları daraldığında çocuk havayı dışarı verirken daha fazla dirençle karşılaşır. Bunun sonucunda PEF değerinde düşme görülebilir. Astım kontrol altına alındığında ve hava yollarındaki daralma azaldığında PEF değeri yeniden yükselebilir.

Bu değişkenlik astımın temel özelliklerinden biridir. Ancak PEF değerinin düşmesinin tek nedeni astım değildir. Yetersiz nefes alma, zayıf üfleme, yanlış teknik, cihazın yanlış tutulması veya çocuğun ölçüm sırasında yeterince çaba göstermemesi de düşük sonuçlara yol açabilir. Bu nedenle tek bir düşük ölçümü doğrudan astım atağı olarak değerlendirmek doğru değildir.

PEFmetrenin önemli avantajlarından biri çocuğun ev ortamında tekrarlayan ölçümler yapabilmesidir. Doktor muayenesinde solunum fonksiyonları normal bulunan bir çocukta günün başka saatlerinde veya belirli tetikleyicilerle karşılaşınca hava yolu daralması gelişebilir. Düzenli PEF takibi bu değişkenliğin kaydedilmesine yardımcı olabilir.

PEF ile FEV1 aynı şey midir?

Hayır. PEF ve FEV1 solunum fonksiyonlarının farklı özelliklerini gösteren iki ayrı ölçümdür. FEV1, çocuğun derin nefes aldıktan sonra ilk bir saniyede dışarı verebildiği hava hacmini gösterir ve genellikle spirometri sırasında ölçülür. PEF ise havanın dışarı çıkarıldığı sırada ulaşılan en yüksek akım hızını gösterir.

Spirometri astım tanısı ve solunum fonksiyonlarının ayrıntılı değerlendirilmesinde daha güvenilir ve kapsamlı bir yöntemdir. PEFmetre ise özellikle günlük takipte kullanılabilen daha basit bir araçtır. Bu nedenle “PEFmetremiz var, spirometriye gerek yok” düşüncesi doğru değildir.

PEFmetre astımı teşhis eder mi?

PEF ölçümleri astım tanısının değerlendirilmesine katkıda bulunabilir ancak yalnızca PEFmetre sonucuna bakılarak astım tanısı konulmaz. Astım tanısında çocuğun öyküsü, belirtilerin değişkenliği, muayene bulguları ve uygun yaşlarda objektif solunum fonksiyon testleri birlikte değerlendirilir.

Bazı durumlarda birkaç hafta boyunca yapılan sabah-akşam PEF ölçümleri, hava yolu fonksiyonunun zaman içinde değiştiğini göstermek için kullanılabilir. Ancak bu değerlendirme hekimin yönlendirmesiyle yapılmalıdır.

Çocuklarda PEFmetre neden kullanılır?

PEFmetrenin temel amacı astım kontrolünü izlemeye yardımcı olmaktır. Astımlı çocukların tamamında günlük PEF ölçümü gerekli değildir. Çocuğun yaşı, astımının şiddeti, geçmiş atakları, belirtilerini algılama becerisi ve tedavi planı dikkate alınarak PEF takibinin gerekli olup olmadığı belirlenir.

Bazı çocuklar hava yollarında ciddi daralma gelişmesine rağmen nefes darlığını geç fark edebilir. Çocuk kendini iyi hissettiğini söylese bile PEF değerlerinde belirgin düşüş görülebilir. Bu çocuklarda düzenli ölçüm erken uyarı sağlayabilir. Buna karşılık belirtilerini iyi tanıyan, hafif ve iyi kontrollü astımı bulunan birçok çocukta sürekli PEF ölçümü gerekli olmayabilir.

PEF takibi özellikle kontrolü değişken olan çocuklarda yararlı olabilir. Örneğin çocuğun belirli dönemlerde gece öksürüğü artıyor ancak gündüz yakınması çok azsa sabah ve akşam PEF kayıtları hava yollarındaki değişimi göstermeye yardımcı olabilir. Benzer şekilde mevsimsel polen maruziyeti, viral enfeksiyonlar, egzersiz veya diğer tetikleyiciler sırasında PEF değerlerinin nasıl değiştiği gözlenebilir.

Geçmişte ciddi astım atağı geçiren veya astım belirtilerini geç fark eden çocuklarda PEFmetre, yazılı astım eylem planıyla birlikte kullanıldığında evde takip açısından ek bir güvenlik aracı oluşturabilir. Buradaki önemli nokta, cihazdaki rakamların ne anlama geldiğinin önceden belirlenmiş olmasıdır.

PEFmetrenin astım takibindeki avantajı nedir?

Astım belirtileri subjektiftir. Bir çocuk hafif nefes darlığını ciddi hissederken başka bir çocuk belirgin hava yolu daralmasına rağmen çok az yakınma tarif edebilir. PEF değeri ise doğru teknik kullanıldığında solunumdaki değişimi sayısal olarak göstermeye yardımcı olur.

Bu nedenle belirtiler ile PEF değerlerinin birlikte kaydedilmesi değerlidir. Örneğin çocuğun öksürüğünün arttığı günlerde PEF değerleri de düşüyorsa aradaki ilişki görülebilir. Benzer şekilde PEF normal olduğu halde sürekli öksüren bir çocukta öksürüğün astım dışındaki nedenleri de değerlendirmeye alınabilir.

PEFmetre çocuklarda kaç yaşından itibaren kullanılabilir?

PEFmetre kullanımı için herkes için geçerli kesin bir yaş sınırı yoktur. Önemli olan çocuğun ölçüm tekniğini anlayabilmesi, derin nefes alabilmesi ve ardından mümkün olduğunca hızlı ve güçlü şekilde üfleyebilmesidir. Okul çağındaki çocukların büyük bölümü uygun eğitim verildiğinde PEF ölçümünü gerçekleştirebilir. Daha küçük çocuklarda ise iş birliği ve teknik yeterlilik değişken olabilir.

Bir çocuğun cihazdan rakam çıkarabilmesi ölçümü mutlaka doğru yaptığı anlamına gelmez. Başlangıçta ölçüm tekniğinin sağlık profesyoneli tarafından gösterilmesi ve çocuğun birkaç kez uygulama yaparak kontrol edilmesi gerekir. Özellikle ilk kullanım sırasında yanlış öğrenilen teknik daha sonra evde sürekli hatalı ölçüm yapılmasına yol açabilir.

Küçük çocuklarda ölçümler arasındaki değişkenliğin bir kısmı astımdan değil çocuğun üfleme çabasındaki farklılıklardan kaynaklanabilir. Bu nedenle sonuçların yaşa, iş birliğine ve ölçüm kalitesine göre yorumlanması gerekir.

Çocuğun boyu PEF değerini etkiler mi?

Evet. PEF değerleri çocuğun boyu, yaşı, cinsiyeti ve akciğer büyüklüğü gibi faktörlerden etkilenebilir. Daha uzun ve akciğer kapasitesi daha büyük çocukların PEF değerleri genellikle daha yüksek olabilir. Bu nedenle farklı çocukların PEF sonuçlarını doğrudan karşılaştırmak doğru değildir.

Astım takibinde çoğu zaman çocuğun kendi kişisel en iyi PEF değeri daha kullanışlıdır. Böylece çocuk başka çocuklarla değil, kendi en iyi solunum fonksiyonuyla karşılaştırılır.

Çocuklarda PEFmetre nasıl kullanılır?

PEFmetre kullanımında doğru teknik son derece önemlidir. Çünkü cihazın ölçtüğü değer çocuğun ne kadar hızlı ve güçlü üflediğinden doğrudan etkilenir. Yanlış teknik gereksiz yere düşük sonuçlara ve ailenin yanlış endişelenmesine neden olabilir.

Ölçüm yapılmadan önce PEFmetrenin göstergesi ölçeğin başlangıç noktasına getirilir. Çocuk mümkünse ayakta ve dik pozisyonda durur. Cihaz yatay tutulur ve göstergenin hareketini engelleyecek şekilde parmaklar ölçek üzerine konulmamalıdır. Çocuk önce mümkün olduğunca derin nefes alarak akciğerlerini doldurur. Ardından ağızlığı dudaklarının arasına yerleştirir ve dudaklarını ağızlığın çevresinde hava kaçırmayacak şekilde kapatır. Dilin ağızlığı kapatmamasına dikkat edilir.

Çocuk tek nefeste, mümkün olduğu kadar hızlı ve güçlü şekilde üfler. PEF ölçümünde amaç uzun süre üflemek değildir. Önemli olan havanın başlangıçta mümkün olan en yüksek hızla dışarı çıkarılmasıdır. Bu yönüyle PEF ölçümü mumları mümkün olduğunca kuvvetli şekilde söndürmeye benzetilebilir.

Ölçüm tamamlandıktan sonra cihazdaki değer kaydedilir ve gösterge yeniden başlangıç noktasına getirilir. Aynı işlem genellikle toplam üç kez yapılır. Üç ölçümün ortalaması alınmaz; doğru teknikle yapılan ölçümler arasından en yüksek değer kaydedilir.

PEF ölçümü adım adım nasıl yapılır?

Ölçümlerin karşılaştırılabilmesi için mümkün olduğunca aynı cihazın kullanılması önemlidir. Farklı PEFmetreler arasında ölçüm farklılıkları oluşabileceğinden takip sırasında sürekli cihaz değiştirilmesi sonuçların yorumlanmasını zorlaştırabilir.

PEF ölçümü ne zaman yapılmalıdır?

Ölçüm zamanı PEF takibinin hangi amaçla yapıldığına göre değişir. Hekim belirli bir süre boyunca sabah ve akşam ölçüm isteyebilir. Astım tanısındaki değişkenliği değerlendirmek için farklı bir program uygulanırken uzun dönem astım kontrolünü izlemek için farklı bir takip planı kullanılabilir.

Sabah PEF değerleri bazı astımlı çocuklarda günün ilerleyen saatlerine göre daha düşük olabilir. Bu nedenle sabah ve akşam yapılan ölçümlerin karşılaştırılması hava yollarındaki günlük değişkenliği göstermeye yardımcı olabilir.

Takip sırasında mümkün olduğunca ölçümlerin benzer koşullarda yapılması önemlidir. Örneğin bir gün astım ilacından önce, diğer gün ilaçtan sonra ölçüm yapılırsa sonuçların karşılaştırılması zorlaşabilir. Hekim ölçümün ilaçtan önce mi yoksa sonra mı yapılacağını açık biçimde belirtmelidir.

Astım belirtileri aniden arttığında da PEF ölçümü yapılabilir. Çocuğun öksürük, hırıltı veya nefes darlığının arttığı sırada ölçülen değerin kişisel en iyi değere göre ne kadar düştüğü yazılı astım eylem planının uygulanmasına yardımcı olabilir. Ancak ciddi nefes darlığında ölçüm yapmak için tedaviyi geciktirmek doğru değildir.

Sabah ve akşam değerleri neden farklı olabilir?

Astımda hava yollarının çapı gün içinde değişebilir. Bazı çocuklarda hava yolları özellikle gece ve sabah erken saatlerde daha dar olabilir. Bu nedenle sabah PEF değeri akşam değerinden daha düşük çıkabilir.

Belirli düzeyde değişkenlik görülebilir. Ancak sabah-akşam değerleri arasında sürekli belirgin farklılık olması astım kontrolünün yetersiz olabileceğini düşündürebilir. Bu durum tek başına tedavinin değiştirilmesi anlamına gelmez; ölçüm tekniği, belirtiler ve kullanılan ilaçlar birlikte değerlendirilmelidir.

Kişisel en iyi PEF değeri nedir?

Çocuklarda PEF takibinin en önemli kavramlarından biri kişisel en iyi değerdir. Bu değer, çocuğun astımı iyi kontrol altındayken doğru teknikle ulaştığı en yüksek güvenilir PEF değeridir.

İnternette veya cihaz kutularında yaş ve boya göre tahmini PEF tabloları bulunabilir. Bu değerler genel bir fikir verebilir ancak günlük astım eylem planında çocuğun kendi en iyi değeri genellikle daha anlamlıdır. Çünkü iki çocuk aynı yaşta ve aynı boyda olsa bile akciğer fonksiyonları birebir aynı olmayabilir.

Kişisel en iyi değer genellikle astımın iyi kontrol edildiği bir dönemde yapılan düzenli ölçümler sonucunda belirlenir. Çocuğun aktif solunum yolu enfeksiyonu geçirdiği, belirgin hırıltısının olduğu veya astım kontrolünün bozuk olduğu dönemde elde edilen değerler kişisel en iyi değeri belirlemek için uygun olmayabilir.

Çocuk büyüdükçe akciğer kapasitesi de artar. Bu nedenle kişisel en iyi PEF değerinin yıllarca değişmeden kullanılmaması gerekir. Özellikle hızlı büyüme dönemlerinde değer yeniden değerlendirilmelidir.

Neden yalnız beklenen değere bakılmamalıdır?

Beklenen PEF değerleri toplum verilerinden hesaplanır ve çocuğun boyu, yaşı ve cinsiyeti gibi özelliklere göre tahmin edilir. Ancak astım takibinde amaç çocuğu toplum ortalamasıyla karşılaştırmaktan çok kendi normal fonksiyonundaki değişimi belirlemektir.

Örneğin beklenen değeri 400 L/dk olan bir çocuğun astımı iyi kontrol altındayken sürekli 470 L/dk ölçülüyorsa bu çocuğun kişisel en iyi değeri 470 L/dk civarında olabilir. Daha sonra değer 320 L/dk’ya düştüğünde 320’nin genel normal aralığa yakın olup olmamasından çok çocuğun kendi değerinden ne kadar düştüğü önem taşır.

PEFmetrede yeşil, sarı ve kırmızı bölge ne anlama gelir?

PEFmetre takibinde ailelerin sonuçları daha kolay yorumlayabilmesi için trafik ışığına benzeyen yeşil, sarı ve kırmızı bölge sistemi kullanılabilir. Bu bölgeler çocuğun kişisel en iyi PEF değerine göre hesaplanır ve yazılı astım eylem planıyla birlikte değerlendirilir.

Genel yaklaşımda yeşil bölge kişisel en iyi PEF değerinin yaklaşık yüzde 80–100’ü arasındaki değerleri ifade eder. Bu bölge çoğunlukla astım kontrolünün iyi olduğunu düşündürür. Çocuk günlük aktivitelerini sürdürebilir, belirgin öksürük, hırıltı veya nefes darlığı bulunmayabilir. Ancak PEF değerinin yeşil bölgede olması tek başına astımın kesin olarak iyi kontrollü olduğunu göstermediği için belirtiler yine dikkate alınmalıdır.

Sarı bölge genellikle kişisel en iyi değerin yaklaşık yüzde 50–80’i arasındadır. Bu bölge hava yollarında daralmanın artmış olabileceğini ve astım kontrolünde bozulma başlayabileceğini düşündürebilir. Öksürük, gece yakınması, egzersiz sırasında nefes darlığı veya rahatlatıcı ilaç ihtiyacında artış eşlik edebilir. Sarı bölgedeki çocuğun ne yapacağı önceden hazırlanmış astım eylem planında belirtilmelidir.

Kırmızı bölge ise genellikle kişisel en iyi değerin yüzde 50’sinin altındaki PEF değerlerini ifade eder. Bu düzey belirgin hava yolu daralması açısından uyarıcı olabilir. Özellikle nefes darlığı, konuşmada güçlük, göğüste çekilme, morarma veya rahatlatıcı ilaca yetersiz yanıt gibi ciddi belirtiler varsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Bu yüzdeler genel bir çerçeve sunar. Her çocuğun eylem planı aynı olmak zorunda değildir. Hangi değerde hangi ilacın kullanılacağı ve hangi durumda sağlık kuruluşuna başvurulacağı çocuk alerji uzmanı tarafından kişiye özel belirlenmelidir.

Yeşil bölgede olmak her zaman astımın iyi olduğu anlamına gelir mi?

Hayır. Astım kontrolü yalnızca PEF değerine bakılarak belirlenmez. Çocuğun gece uyanmaları, gündüz belirtileri, egzersiz kısıtlanması, rahatlatıcı ilaç kullanımı ve son dönemdeki astım atakları da değerlendirilmelidir.

Bazı çocuklarda PEF değerleri normal görünmesine rağmen küçük hava yollarında sorun veya belirgin astım belirtileri bulunabilir. Bu nedenle PEF takip aracıdır; astım değerlendirmesinin tamamı değildir.

PEF günlüğü nasıl tutulmalıdır?

PEF ölçümlerinden yararlanabilmek için değerlerin düzenli kaydedilmesi önemlidir. Sadece cihazı kullanıp sonucu görmek, birkaç dakika sonra değeri unutmak uzun dönem takip açısından yeterli değildir.

PEF günlüğüne tarih, sabah ve akşam ölçülen en yüksek PEF değeri, o gün yaşanan astım belirtileri ve kullanılan rahatlatıcı ilaçlar kaydedilebilir. Hekim gerekli görürse gece öksürüğü, egzersiz yakınmaları, okul devamsızlığı, enfeksiyon veya alerjen maruziyeti gibi bilgiler de eklenebilir.

Bu kayıtlar kontrol muayenesine getirildiğinde çocuğun birkaç haftalık veya birkaç aylık astım seyri tek bir muayene anından çok daha iyi değerlendirilebilir. Örneğin PEF değerlerinin her hafta sonu düşmesi ev ortamındaki bir maruziyeti düşündürebilir. İlkbahar aylarında düzenli düşüş görülmesi polen maruziyetiyle ilişki kurulmasına yardımcı olabilir. Viral enfeksiyon sırasında ortaya çıkan değişiklikler de kayıt üzerinde açıkça görülebilir.

Günümüzde bazı dijital PEFmetreler ölçümleri elektronik olarak saklayabilir. Bununla birlikte cihazın dijital olması ölçüm tekniğinin doğru olduğu anlamına gelmez. En gelişmiş cihaz bile yanlış üfleme tekniğini tamamen telafi edemez.

Günlük ne kadar süre tutulmalıdır?

Bu süre takip amacına göre değişir. Astım tanısındaki değişkenliği araştırmak amacıyla birkaç haftalık düzenli sabah-akşam takip istenebilir. Tedavi değişikliğinin etkisini görmek için farklı bir süre belirlenebilir. Bazı yüksek riskli çocuklarda ise daha uzun süreli takip gerekebilir.

Çocuğun aylar veya yıllar boyunca gereksiz yere sürekli ölçüm yapması her zaman ek yarar sağlamaz. PEF takibinin devam edip etmeyeceği kontrol muayenelerinde yeniden değerlendirilmelidir.

PEF değerinin düşmesi ne anlama gelir?

PEF değerinin çocuğun kişisel en iyi değerine göre düşmesi hava yollarındaki daralmanın arttığını gösterebilir. Ancak önce ölçümün doğru yapıldığından emin olunmalıdır. Çocuk yeterince derin nefes almamış, cihazı yanlış tutmuş veya üflerken diliyle ağızlığı kapatmış olabilir.

Beklenmedik şekilde düşük bir değer görüldüğünde çocuk sakin şekilde ölçümü tekrar edebilir. Tekrarlanan doğru ölçümlerde değer yine düşükse çocuğun belirtileri değerlendirilmelidir.

PEF düşüşüne öksürük, hırıltı, gece uyanma, göğüste sıkışma veya nefes darlığı eşlik ediyorsa astım kontrolünün kötüleşmesi daha olasıdır. Yazılı astım eylem planındaki ilgili basamak uygulanmalıdır.

Bazen PEF değerinde düşüş belirtilerden önce ortaya çıkabilir. Bu durum PEFmetrenin en önemli potansiyel yararlarından biridir. Astım atağının erken döneminde hava yolu fonksiyonundaki azalma fark edilirse önceden belirlenen tedavi planı daha erken uygulanabilir.

Ancak PEF düşüşü görüldüğünde aile kendi kararıyla yüksek doz ilaç başlamamalı veya uzun süreli astım tedavisinde değişiklik yapmamalıdır. Eylem planında yer almayan değişiklikler için hekimle görüşülmelidir.

PEF normal olduğu halde çocuk nefes darlığı yaşayabilir mi?

Evet. Bu nedenle yalnızca PEF değerine güvenilmemelidir. Çocuğun belirgin nefes darlığı, konuşma güçlüğü, morarma veya ciddi göğüs sıkışması varsa PEF değerinin normal görünmesi tıbbi değerlendirme ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Ayrıca egzersize bağlı yakınmalar, üst hava yolu problemleri veya farklı solunum hastalıkları PEF değerleri normal olduğu halde belirtiye neden olabilir. Klinik durum her zaman sayısal değerden daha geniş değerlendirilmelidir.

PEFmetre kullanımında sık yapılan hatalar nelerdir?

PEFmetre basit görünen bir cihaz olmasına rağmen yanlış kullanım oldukça kolaydır. Ölçüm hataları yanlış düşük veya bazen güvenilir olmayan yüksek değerlerin kaydedilmesine neden olabilir.

En sık hatalardan biri çocuğun ölçüm öncesinde yeterince derin nefes almamasıdır. Akciğerler tam doldurulmadan yapılan üflemede PEF değeri düşük çıkabilir. Bir başka hata güçlü ancak yavaş üflemektir. PEF ölçümünde uzun süre nefes vermek değil, ilk anda mümkün olduğunca yüksek akım oluşturmak gerekir.

Dilin ağızlığı kısmen kapatması, dudakların ağızlığı tam kavramaması ve kenardan hava kaçması da ölçümü etkileyebilir. Çocuğun öksürmesi veya üfleme sırasında gülmesi ölçümü geçersiz hale getirebilir.

Cihazın göstergesinin her ölçüm öncesi başlangıç noktasına getirilmemesi de yanlış sonuçlara neden olabilir. Benzer şekilde çocuğun parmaklarının göstergenin hareketini engellemesi mümkündür.

Üç ölçüm yapıldıktan sonra değerlerin ortalamasını almak başka bir sık hatadır. PEF takibinde genellikle doğru teknikle yapılan üç deneme arasındaki en yüksek değer kaydedilir.

Farklı günlerde farklı PEFmetrelerin kullanılması da izlemde sorun yaratabilir. Cihazlar arasında ölçüm farklılıkları bulunabileceği için mümkün olduğunca aynı cihazla takip yapılmalıdır.

Çocuğun bilerek daha düşük veya yüksek üflemesi mümkün müdür?

PEF ölçümü çabaya bağımlıdır. Bu nedenle çocuğun motivasyonu ölçüm sonucunu etkileyebilir. Bazı çocuklar ölçümü oyun gibi görerek çok güçlü üflerken bazıları sıkıldığında yeterli çabayı göstermeyebilir.

Özellikle ölçümlerin sürekli aynı değeri göstermesi veya klinik tabloyla belirgin şekilde uyuşmaması durumunda teknik yeniden kontrol edilmelidir. Kontrol muayenelerinde çocuğun PEFmetresini yanında getirmesi ve sağlık profesyonelinin karşısında ölçüm yapması yararlı olabilir.

PEFmetre nasıl temizlenmeli ve saklanmalıdır?

PEFmetrenin temizliği kullanılan cihazın üretici talimatlarına göre yapılmalıdır. Cihazın her bölümünün suya sokulması uygun olmayabilir. Bu nedenle kullanım kılavuzundaki temizleme yöntemine uyulması önemlidir.

Ağızlık bölgesi düzenli olarak temiz tutulmalıdır. Tükürük veya kir birikmesi hava akımını etkileyebilir ve hijyen açısından sorun oluşturabilir. Temizlenen parçalar tamamen kuruduktan sonra yeniden kullanılmalıdır.

PEFmetre kişisel bir cihaz olmalıdır. Aynı ağızlığın birden fazla çocuk tarafından kullanılması enfeksiyon bulaşma riskini artırabilir.

Cihaz aşırı sıcak, doğrudan güneş ışığı veya cihazın mekanizmasını bozabilecek ortamlarda saklanmamalıdır. Gösterge serbestçe hareket etmiyorsa, cihaz hasar görmüşse veya ölçümlerde açıklanamayan değişiklikler oluşmuşsa cihazın kontrol edilmesi veya değiştirilmesi gerekebilir.

Çocuk büyüdükçe ölçüm aralığı daha geniş bir PEFmetreye ihtiyaç olup olmadığı da değerlendirilebilir.

Çocuklarda astım takibinde PEFmetre hakkında sık sorulan sorular

Her astımlı çocuk PEFmetre kullanmalı mı?

Hayır. PEFmetre bütün astımlı çocuklarda zorunlu değildir. Kullanım kararı astımın şiddetine, çocuğun geçmişte yaşadığı ataklara, belirtilerini fark etme yeteneğine ve hekimin takip planına göre verilmelidir. İyi kontrollü ve belirtilerini güvenilir şekilde tanıyabilen bazı çocuklarda günlük PEF takibine ihtiyaç olmayabilir.

PEFmetre ile astım atağı önceden anlaşılabilir mi?

Bazı çocuklarda PEF değerleri belirtiler belirginleşmeden önce düşebilir. Bu nedenle düzenli takip yapılan seçilmiş hastalarda PEF azalması astım kontrolünün bozulmaya başladığı konusunda erken uyarı sağlayabilir. Ancak her astım atağında PEF mutlaka önceden düşmeyebilir.

PEFmetrede üç kez üflemek neden gerekir?

PEF ölçümü çocuğun çabasından ve tekniğinden etkilenebilir. İlk ölçümde çocuk yeterince derin nefes almamış veya yeterince hızlı üflememiş olabilir. Bu nedenle ölçüm birkaç kez tekrarlanır ve doğru teknikle yapılan üç ölçüm arasından en yüksek değer kaydedilir.

Üç PEF değerinin ortalaması mı alınmalıdır?

Hayır. PEF ölçümünde genellikle doğru teknikle gerçekleştirilen üç deneme arasındaki en yüksek değer kullanılır. Ortalama almak düşük çabayla yapılan denemelerin doğru sonucu aşağı çekmesine neden olabilir.

PEF değerinin düşmesi astım atağı anlamına mı gelir?

Her zaman değil. Yanlış ölçüm tekniği, yetersiz çaba veya cihazla ilgili sorunlar da düşük PEF değerine neden olabilir. Ancak doğru tekrarlanan ölçümlerde değer kişisel en iyi seviyeye göre belirgin şekilde düşükse ve özellikle astım belirtileri de artmışsa astım kontrolünde bozulma düşünülebilir.

Çocuk kendini iyi hissediyorsa PEF ölçümü gerekli midir?

PEF takip programı oluşturulmuşsa çocuk kendini iyi hissettiği dönemlerde yapılan ölçümler de önemlidir. Çünkü kişisel en iyi değerin belirlenmesi ve normal günlük değişkenliğin anlaşılması için iyi dönemlerdeki sonuçlara ihtiyaç vardır. Yalnız şikâyet olduğu zaman yapılan ölçümler karşılaştırma yapmayı zorlaştırabilir.

PEFmetre spirometri yerine kullanılabilir mi?

Hayır. PEFmetre spirometrinin yerine geçen bir test değildir. Spirometri FEV1, FVC ve FEV1/FVC gibi farklı solunum parametrelerini ölçerek hava yolu fonksiyonu hakkında daha kapsamlı bilgi sağlar. PEFmetre ise özellikle evde takip için kullanılan daha basit bir araçtır.

Sabah PEF değerinin akşamdan düşük olması normal midir?

Astımda solunum fonksiyonları gün içinde değişebilir ve bazı çocuklarda sabah değerleri akşam değerlerinden daha düşük olabilir. Ancak sürekli ve belirgin sabah-akşam farkı hava yolu değişkenliğinin arttığını gösterebilir. Sonuçların ölçüm tekniği ve çocuğun belirtileriyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Çocuğun PEF değeri kaç olmalıdır?

Bütün çocuklar için geçerli tek bir normal PEF değeri yoktur. Sonuçlar çocuğun boyu, yaşı, cinsiyeti ve akciğer kapasitesinden etkilenebilir. Astım takibinde çoğu zaman çocuğun astımı iyi kontrol altındayken elde edilen kişisel en iyi PEF değeri temel alınır.

PEFmetre okulda kullanılabilir mi?

Hekimin takip planı gerektiriyorsa PEFmetre okulda da kullanılabilir. Özellikle egzersiz veya okul ortamındaki belirli maruziyetlerle belirtileri ortaya çıkan çocuklarda ölçüm yararlı olabilir. Ancak okul personelinin cihazın ne amaçla kullanıldığını ve hangi durumda aileyle veya sağlık ekibiyle iletişime geçmesi gerektiğini bilmesi önemlidir.

PEF değeri kırmızı bölgedeyse ne yapılmalıdır?

Kırmızı bölge, kişisel en iyi PEF değerine göre ciddi düşüş olabileceğini gösteren uyarıcı bir düzeydir. Çocuğun önceden hazırlanmış yazılı astım eylem planındaki acil basamak uygulanmalıdır. Belirgin nefes darlığı, konuşmada güçlük, göğüste çekilme, morarma veya rahatlatıcı ilaca yetersiz yanıt varsa acil tıbbi yardım geciktirilmemelidir.

PEF değerleri her gün aynı çıkmalı mıdır?

Hayır. Sağlıklı kişilerde bile solunum fonksiyonlarında belirli ölçüde değişkenlik olabilir. Astımlı çocuklarda bu değişkenlik daha belirgin hale gelebilir. Önemli olan tek tek küçük farklılıklardan çok değerlerdeki genel eğilim, kişisel en iyi değerden belirgin düşüş ve bu değişimin astım belirtileriyle ilişkili olup olmadığıdır.

PEFmetreyi ne kadar süre kullanmak gerekir?

Kullanım süresi çocuğun astımına ve takip amacına göre değişir. Bazı çocuklarda birkaç haftalık yoğun takip yeterli olabilirken geçmişte ağır astım atağı yaşamış veya belirtilerini geç algılayan çocuklarda daha uzun takip gerekebilir. Günlük PEF ölçümünün gerekliliği her kontrol döneminde yeniden değerlendirilmelidir.

Prof. Dr. Ahmet Akçay’ın değerlendirmesi: PEFmetrenin en önemli yararı tek bir rakam vermesi değil, çocuğun solunum fonksiyonunun zaman içindeki değişimini göstermesidir. Bu nedenle PEF değerini yalnızca “normal veya düşük” şeklinde yorumlamak yerine çocuğun kişisel en iyi değeri, belirtileri, ilaç kullanımı ve önceki ölçümleriyle birlikte değerlendirmek gerekir. Doğru teknikle ve uygun hastada kullanıldığında PEFmetre, astım kontrolündeki bozulmayı erken fark etmeye yardımcı olan değerli bir takip aracıdır.

Çocuklarda astım takibinde amaç yalnızca PEF değerini yükseltmek değil, çocuğun gündüz ve gece belirtilerinin kontrol altında olması, rahat uyuyabilmesi, okuluna düzenli devam edebilmesi, spor ve günlük aktivitelerini kısıtlanmadan sürdürebilmesi ve astım ataklarının önlenmesidir. PEFmetre bu bütüncül takibin yalnızca bir parçasıdır. Ölçümlerin doğru teknikle yapılması, aynı cihazın kullanılması, kişisel en iyi değerin belirlenmesi ve sonuçların yazılı astım eylem planıyla birlikte değerlendirilmesi cihazdan elde edilen bilgilerin gerçek anlamda faydalı olmasını sağlar.